Deloitte uzmanlarına göre Polonya’da atık miktarı 2050 yılına kadar neredeyse 18 milyon tona ulaşacak. Buna karşın son yıllarda geri dönüşüm oranı düşüş gösteriyor ve Avrupa Birliği ortalamasının altında kalıyor. Bu tabloya göre döngüsel ekonomi artık bir tercih değil, zorunluluk haline geliyor. Ancak analistler, gerekli sistemsel değişiklikler yapılmazsa kilit hedeflere ulaşmanın tehlikede olduğuna dikkat çekiyor.
Danışmanlık şirketi Deloitte’un “Hammaddeden hammaddaya: Döngüsel ekonomiye ne kadar yakınız?” başlıklı raporuna göre, Polonya’daki belediye atıklarının kütlesi 2050 yılına kadar yaklaşık yüzde 26 artarak neredeyse 18 milyon tona çıkacak. Deloitte uzmanları, döngüsel ekonominin yalnızca bir zorunluluk değil, aynı zamanda hammadde bağımsızlığını artırma ve mevcut kaynakları daha verimli kullanma fırsatı sunduğunu vurguluyor.
Raporda, her bireyin doğrudan ürettiği atıkların belediye atıkları olduğu ve bunların toplam miktarının 2024 yılında 14,16 milyon ton seviyesindeyken 2050’ye kadar dörtte birden fazla artmasının beklendiği ifade edildi. Ayrıca 2015 yılından bu yana Avrupa Birliği ülkelerinin döngüsel ekonomi modelini kademeli olarak uygulamaya koyduğu ve bunu somut çevre hedeflerine dönüştürdüğü hatırlatıldı.
2035’e kadar atıkların kademeli azaltılması: Hedefler tehlikede
Raporda görüşlerine yer verilen Deloitte uzmanı Joanna Leoniewska-Gogoła, döngüsel ekonominin ürünlerin tasarımından kullanımına kadar tüm yaşam döngüsünü kapsayan bütüncül bir yaklaşım gerektirdiğini belirtti. Bu hedeflere, yeniden kullanım ve geri dönüşüm için zorunlu oranlar ile belediye atıklarının depolanmasının kademeli olarak azaltılması gibi düzenleyici şartların eşlik ettiğini vurguladı. Buna göre, depolama oranının 2025’te yüzde 30’a, 2030’da yüzde 20’ye ve 2035’te yüzde 10’a düşürülmesi hedefleniyor. Ancak yapılan analizler, bu hedeflere ulaşılmasının risk altında olduğunu gösteriyor. Özellikle 2035 için öngörülen oran, son derece iddialı ve uygulanması zor olarak değerlendiriliyor.
Deloitte ayrıca Ürünler ve Ambalajlar ile Atık Yönetimi Veri Tabanı’nın işleyişinin de sorunlu olduğuna dikkat çekti. Sistemin, veriler girilirken yeterli doğrulama sağlamadığı, bunun da raporlama hataları ve bildirilen atık miktarlarında tutarsızlıklara yol açtığı ifade edildi. Bu nedenle mevcut verilerin, ekonomideki gerçek atık akışını tam olarak yansıtmadığı belirtildi.
Uzmanlar, mevzuattaki tutarsızlıkların yeni çözümlerin birbiriyle örtüşmesine yol açtığını da vurguladı. Örnek olarak, Polonya’da plastik şişeler ve metal içecek kutuları için depozito sisteminin, Genişletilmiş Üretici Sorumluluğu ilkeleri tam olarak hayata geçirilmeden uygulanmaya başlanması gösterildi. Bu durumun, iki sistemin aynı ambalaj atığı akışı üzerinde rekabet etmesine neden olabileceği ifade edildi.
Raporda, atık sektörünün gelirlerinin 2023 yılında 35,1 milyar zloty olduğu ve bu rakamın 2022’ye kıyasla yüzde 3 düşüş gösterdiği de belirtildi. 2023’te Polonya’da toplam 122,8 milyon ton atık üretildiği, bunun yalnızca yaklaşık yüzde 11’inin yani 13,4 milyon tonunun belediye atıkları olduğu aktarıldı. Geri kalan kısmın ise büyük ölçüde madencilik, enerji ve inşaat gibi sanayi kollarından ve atık işleme süreçlerinden kaynaklandığı kaydedildi. Rapora göre döngüsel ekonomi modeli, birincil hammaddelerin önemli ölçüde yerine geçebilir. Ancak şu anda atıkların yalnızca yüzde 65’i işlenebiliyor. Bu işlemenin büyük kısmı arazi ıslahında kullanım ve malzeme geri dönüşümü yoluyla gerçekleşirken, geri kalan atıklar hâlâ depolama sahalarına gidiyor ya da işlenmeden kalıyor.
Ekonomik gerekçe eksikliği temel sorun
Deloitte’a göre döngüsel ekonomiye geçişin önündeki en büyük engel, tekstil atıkları ya da tüketim sonrası plastikler gibi ileri teknoloji ve yüksek enerji gerektiren geri dönüşüm süreçleri için ekonomik bir gerekçenin bulunmaması. Bu alandaki temel sorunlar, geri dönüştürülmüş hammaddenin üretim maliyetlerini artıran yatırım açığı ve ikincil hammaddeler için istikrarlı bir pazarın oluşturulamaması olarak sıralanıyor.
Raporda, döngüsel ekonomi uygulamalarına hazırlık düzeyinin malzeme türüne göre değiştiği de belirtildi. Metaller, kâğıt ve cam gibi alanlarda piyasanın ek düzenlemelere gerek duymadan süreci yönettiği ifade edilirken, diğer atık türlerinde hâlâ öngörülebilir hukuki çerçevelerin ve yeterli işleme kapasitesinin eksik olduğu vurgulandı. Bu durumun kayıt dışı faaliyetleri beslediği ve çevresel hedeflerin gerçekleştirilmesini zorlaştırdığı kaydedildi.
Deloitte: 2035 hedefleri için sistemsel reform şart
Deloitte uzmanları, çevresel hedeflere ulaşmak için kamu yönetimi, yerel yönetimler ve özel sektörün birlikte hareket etmesi gerektiğini belirtiyor. Genişletilmiş Üretici Sorumluluğu sisteminin kapsamlı biçimde reforme edilmesi, çevresel maliyetleri karşılayacak bir yapı kurulması ve piyasaya sürülen ürün ve ambalaj miktarlarının sıkı şekilde denetlenmesi öneriliyor. Ayrıca ücret ve ceza sistemlerinin esnek biçimde güncellenmesini sağlayacak mekanizmalara ihtiyaç olduğu ifade ediliyor.
Raporda, atık işleme teknolojileri ve sektörel yenilikler için hızlı uygulama yollarının açılması ve yatırım projeleri için uygun finansman kaynaklarının sağlanmasının da kritik olduğu belirtiliyor. Uzun vadede ise hukuki istikrarın korunması ve çevresel hedeflerin etkin şekilde hayata geçirilmesi gerektiği vurgulanıyor. Bunun yanında, hedeflerin Polonya’nın ekonomik gelişme gerçeklerine uyarlanması için Avrupa Komisyonu ile yapıcı bir diyalog yürütülmesinin de zorunlu olduğu ifade ediliyor.
Rapor, Şubat–Eylül 2025 döneminde, 2019–2023 yıllarına ait veri tabanı bilgileri, istatistik kurumu verileri ve sektörel analizler temel alınarak hazırlandı. Deloitte, verilerin açık hatalar açısından doğrulandığını ve bu nedenle kamuya açık bazı tablolarla farklılıklar oluşabileceğini de not etti.
