Baykonur’daki bir roketin fırlatılması sırasında, Rusların insanları uzaya gönderdiği tek fırlatma rampasının kulesinde ciddi hasar meydana geldi. Bu, en önemli yöneticilerden birinin ‘kritik’ olarak adlandırdığı daha büyük bir krizin işaretidir.
Olay ve Sonuçları
Perşembe günü MS-28 göreviyle Uluslararası Uzay İstasyonu’na (ISS) yönlendirilen Sojuz roketi fırlatma anında arıza meydana getirdi. Roketin içindeki üç uzaymanı (iki Rus ve bir Amerikalı) ISS’e güvenle ulaştı. Ancak fırlatma sırasında roket, fırlatma rampasını ciddi şekilde hasarlandı. Uzmanların ilk değerlendirmelerine göre rampa, belirsiz bir süre için kullanılamaz hale geldi. Bu, Yuri Gagarin’den bu yana Rusların insan uzay uçuşu gerçekleştiremediği ilk olaydır.
Fırlatma Hasarı ve Teknik Detaylar
Hasar, fırlatma sırasında devrilen özel teknik servis platformuna ilişkin. Bu platform, fırlatma hazırlıkları sırasında roketin altına yerleştirilir. Sojuz fırlatma rampası, 1950’lerin ortalarından kalması nedeniyle Sovyet uzay programının ilk dönemlerine aittir. Dev beton bir plakadan oluşur; silindirli ayaklar üzerinde büyük bir hendek üzerinde durur. Bu tasarım, fırlatma anında motorların ürettiği gazların dağılmasını sağlar. Plakanın ortasında roketin oturduğu bir delik bulunur. Roket, plakanın altında sarkar. Teknik erişim için, servis platformu roketin altına kaydırılır. Platformda duran personel yakıt hatlarını bağlar ve motorları son kez kontrol eder. Fırlatma öncesinde platform, bir yangın koruma kalkanının arkasına çekilir. Bu sistem, Sojuz roketi ailesi için binlerce başarılı fırlatmada sorunsuz çalıştı. Ancak MS-28 görevi sırasında platform, bilinmeyen bir nedenle hendek dibine düştü. Fırlatma anına ait kayıtlarda, rampa altında ne olduğu net görülmez. Teorik olarak, fırlatma titreşimlerinin kilitleri çözerek platformu kendi yoluna sürükleyip hendeğe düşürdüğü düşünülüyor. Bajkonur’daki fırlatma kulelerindeki kameralar, bu anı kaydetmiş olmalıdır.
Ön Bilgiler ve Etkiler
Rus uzay forumlarında ve uzay uzmanı gazetecilerde dolaşan iddialara göre, olayın temelinde Bajkonur’daki teknik personelin yetersizliği yatıyor. Yetersiz finansman ve denetim nedeniyle kalite düşüşü yaşayan personelin, platformu doğru kilitlemediği öne sürülüyor. Roket gazlarının basıncı, platformu yerine sıyırmış olabilir. Bağımsız olarak, Bajkonur’daki 31 numaralı fırlatma rampası şimdilik kullanılamaz. Rus insansız uzay uçuşlarının tek rampası olan bu yer, aynı zamanda ISS’e yönelik tüm insansız Progress kargo gemi görevlerini (sonraki görev 21 Aralık’ta) de yürütüyordu. Diğer Bajkonur, Plesieck ve Vostoçny rampaları, yalnızca insansız görevler için uygun donanıma ve sertifikasyona sahip değillerdir. Hasarın giderilmesi için ne kadar süreceği belli değil. Buna, yedek platformun mevcut olup olmaması ve rampa altındaki hasarın boyutu etki edebilir. Ayalar ay veya yıllar sürebilir. Bu süreçte, Rus uzay programının önemli bir kısmı felç durumunda kalacak. Ancak şartlar değişti: Rus gemileri, ISS’e erişim için tek seçenek değildir; Amerikan SpaceX de bu görevi üstleniyor.
Rus Uzay Endüstrisinin Krizi
Kazalar kaçınılmazdır, ancak bu olay, Rus uzay endüstrisinin genel çöküşünün bir belirtisidir. Yetersiz finansman ve altyapı bakımsızlığı, riskleri artırır. Hükümet kontrolündeki Roskosmos, yıllardır mali sıkıntılar yaşıyor. Bu durum, Rus ekonomisinin birçok sektöründe tipiktir: SSCB döneminde genişleme, sonra duraksama ve nihayet imparatorluk dağılması sonrası çöküş. Uzay, halen Rusya için büyük ideolojik ve propaganda önemine sahip. Bu nedenle, yeni uzay istasyonu, Ay ve Mars gezileri gibi büyük hedefler ileri sürülür. Ancak 2013-2014 yıllarına kadar süren “döviz cenneti” dönemi (düşük maliyetle uydu fırlatma hizmetleri) sona erdi. Amerikan SpaceX’in yükselişi, Ukrayna işgali nedeniyle yaptırımlar ve güvenilirlik kaybı, sektörü çöküşe sürükledi. 2000’lerin ilk on yılında Rus roketleri, global fırlatmaların yarısından fazlasını gerçekleştiriyordu; 2025’te bu oran yaklaşık %5’e düşecek. 2014 sonrası yıllık uzay bütçesi 3 milyar dolar civarında idi (uzmanlarca yetersiz görülüyordu) ve genellikle planlananın %10 daha azı harcanıyordu. Yolsuzluk (Vostoçny fırlatma alanı inşası gibi örnekler) ve verimsizlik (Roskosmos’un 170 bin çalışana sahip olması, SpaceX’in yaklaşık 17 katı) krizi derinleştirdi. Etkileyici bir belge olarak, Roskosmos’un temel şirketi ve Sergey Korolyov’un mirası olan Energia’nın yeni CEO’su Igor Maltsev’in, görevine başladıktan üç ay sonra gönderdiği mektup dikkat çekici: “Durum kritik. Milyonlarca dolarlık borçlar. Faizler bütçe yiyor. Ekip motivasyonunu ve sorumluluk duygusunu kaybetti. Kendimizi ve başkalarını aldatmayı bırakmalıyız. Sadece mucize kurtarabilir bizi.”
Gelecek ve Stratejik Değişimler
Rus uzay programı tamamen ortadan kalkmayacak. Devlet, özellikle askeri uzay ihtiyaçları için programa muhtaç. Casus ve iletişim uyduları, başka ülkelerin roketleriyle fırlatılamaz. Ancak bu, SSCB veya Sovyet sonrası döneminki ölçekte değildir. Rusya’da birkaç yeni roket modeli geliştiriliyor: Hafif Angara 1.2 (Plesieck’teki eski Sojuz 2’lerin askeri uydular için yerini alması planlanıyor) ve ağır Angara A5. Ancak geliştirme ve üretme çok yavaş. 2014’teki ilk deneme uçuşundan bu yana sadece 12 Angara fırlatıldı. Yeni bir “Sojuz-5” adlı roket (aslında Sojuz ailesiyle fazla ortak yönü olmayan, Falcon 9 boyutlarında tek kullanımlık bir roket) de geliştiriliyor; ilk örneği Bajkonur’a gönderildi ve yıl sonuna kadar fırlatılması bekleniyor. Ancak Sojuz-2, halen Rusya’nın ana iş roketi olarak kalıyor. Rusya’nın birkaç yeni roket ve uzay aracı projesi olsa da, uzayda ciddi bir oyuncu olduğu dönem sona erdi. Kremlin’in imaj ihtiyaçları nedeniyle uzay programı “damla serumla” yaşatılabilir. Ancak ISS’nin bu on yılın sonunda veya sonraki on yılın başında görevini tamamlamasıyla birlikte Rusya’nın büyük bir uzay projesi kalmayacak. Alternatif olarak, Çin’in daha iddialı ve iyi finanse edilmiş uzay programında bir ikincil ortak olabilir.