Polonya, son 30 yıldır artan banliyöleşme ve kaçak yapılaşma sorunlarıyla mücadele ediyor. Bu sorunları çözümlemek için 30 Ocak 2026 tarihli sürdürülebilir şehirler yasa tasarısı (UPR03) geliştirildi. Tasarı, gelişme birlikleri adı verilen yeni kurumlar oluşturarak şehirlerin yönetimini mevcut idari sınırların ötesine taşımayı ve bu sayede sosyal ve ekonomik zorluklara yönelik gerçek coğrafyaya uygun yönetim mekanizmaları getirilmesini hedefliyor. Mevcut yönetim modeli 1 Ocak 2027’de yürürlükten kalkacağı için bu reform aciliyet kazandı.
Sorun ve Aciliyet
Son 30 yıldır Polonya şehirleri, idari sınırları görmezden gelen artan banliyöleşme ve kaçak yapılaşma sorunlarıyla mücadele ediyor. Demografik zorluklar, banliyölerde artan ulaşım dışlanması veya iklim değişikliğine uyum gerekliliği gibi konular bugün tüm Şehirsel Fonksiyonel Alanları etkiliyor, bunları çözümleyecek araçlar ise tek ve genellikle birbirleriyle rekabet eden belediyeler elinde dağınık durumda. 30 Ocak 2026 tarihli sürdürülebilir şehirler yasa tasarısı (UPR03), bunu değiştirmeyi hedefliyor. Tasaró, sosyal ve ekonomik zorlukların gerçek coğrafyasına uygun, sadece idari harita tarihsel bölümlerine değil, yönetim mekanizmaları getiriyor.
Mevcut şehir politikasını merkezi düzeyde yürütme modeli, sektör dağınık girişimlere dayandığı için pratikte tutarlı planlama ve yatırımın uygulanmasını engelledi. Tasarı gerekçesinde doğru bir şekilde belirttiği gibi, belediyeler arası işbirliği mevcut çerçeveleri (belediyeler birliği veya dernekler gibi) tamamen farklı ekonomik koşullarda oluştu. Genellikle, bunlar Entegre Bölgesel Yatırımlar kapsamında AB fonlarını absorbe etmek için tamamen teknik bir araç olarak hizmet eder, bu da bölgenin kalkınma bütünsel vizyonuyla nadiren uyuşur. Ayrıca, durum yasal nedenlerle acil hale geldi çünkü 1 Ocak 2027 tarihinden itibaren kalkınma politikası ilkeleri yasa kapsamındaki mevcut şehir politikasıyla ilgili hükümler yürürlükten kalkacak. Yeni düzenlemeler olmadan Polonya belediyeleri, stratejik bir pusuladan yoksun tehlikeli bir yasal boşluğa düşecek.
Yeni Yasanın Hedefi: Çok Merkezli Kentsel Ağ
Yeni düzenlemeler öncelikle ülkenin yerleşim ağının çok merkezli karakterini güçlendirmeyi amaçlıyor. Bu, en büyük metropollerin yalnızca desteklenmesinden, uluslararası öneme sahip güçlü büyümeyi merkezleri ile eyaleti istikrar sağlayan orta ölçekli şehirler gibi farklı ölçekli merkezlerin sürdürülebilir kalkınmasına geçiş anlamına gelir. Tasarılan yasa, “merkez şehir”i sistemin temel unsuru olarak tanımlıyor ve işlevsel alanlarında entegrasyon süreçlerini başlatma hakkı verecek 82 birimi ekte listeliyor.
Gelişme Birlikleri: Yeni Bir Kurum
Tasarının en büyük devrimi, gelişme birliklerinin (związek rozwojowy) kurulmasıdır. Adına rağmen, bunları mevcut belediyeler arası birliklerle karıştırmamak gerekir. Bu, anayasal hukukta tamamen yeni bir kurumdur, daha ileri ve işlevsel bir form olarak tasarlanmıştır. Gelişme birliği, hukuki kişiliğe ve kendi varlıklara sahip olacak, kamu görevlerini kendi adına yerine getirecektir. Kurulması ya sıfırdan yapılabilir ya da mevcut bir dernek veya belediyeler birliğinin dönüşümü yoluyla sağlanabilir, bu da işbirliği gelenekleri zaten köklü olan bölgelerde sürekliliği sağlayacaktır.
Görevler ve Yetkiler
Yeni yapının kendi görev kataloğu geniştir ve şehir-belediyesi çizgisinde çatışmalara neden olan alanları kapsar. Bunların başında entegre mekânsal planlama, ortak kentsel mobilite yönetimi ve iklim değişikliğine uyum gelir. Yasa ayrıca ulusal öneme sahip yatırım süreçlerinde belediyelerin sesinin önemli ölçüde güçlendirilmesini öngörüyor. Birlik, kendi bölgesinde ulusal yolların veya demiryolu hatlarının inşası gibi kamu yatırım projeleri hakkında görüşme hakkına sahip olacak, bu da hükümet projelerinin yerel kalkınma ihtiyaçlarından kopuk gerçekleştirilmesini önlemeyi amaçlıyor. Önemli bir kontrol unsuru olarak vali ve bölgesel mali kontrolleri denetimi olacak, bu da yeni özerkliğin keyfiliğe dönüşmemesini garanti eder.
Avrupa Deneyimleri ve Uygulama
Tasarı hazırlayanları, entegral metropol alanlarının yönetiminin yıllardan beri somut sonuçlar getirdiği en iyi Avrupa örneklerinden esinlendiklerini saklamıyor. Fransız EPCI (belediyeler arası kamu işbirliği kuruluşları), geniş planlama ve finansal yetkiler sayesinde mekânsal kaosu durdurabilmiş ve dünyanın en modern ulaşım sistemlerini oluşturabilmiştir. Polonya reformu benzer bir yolda ilerliyor, ancak ülkenin yerel özerkliğine özgülük uyum sağlıyor ve yardımlaşma ilkesine vurgu yapıyor.
Önemli bir referans noktası da Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolisi’nin deneyimleriydi. Yüksek Denetim Meclisi ve bakanlık raporları, Śląsk modelinin çalıştığını ancak daha büyük operasyonel etkinliğe doğru evrimleşmesi gerektiğini gösterdi. Sürdürülebilir şehirler yasa tasarısı, büyük ölçüde bu taleplere bir yanıttır. Birliğin meclisinde esnek oy mekanizmaları getiriyor – delegeler, çoğunluk çoğunluğu ilkesi ile nüfusoyu arasında seçim yapabilecek, bu da büyük merkez şehirlerinin ve banliyeleri küçük belediyelerin adil bir şekilde dengelenmesini sağlayacak.
Finansal Mekanizma ve Devlet Desteği
Reforma, ilerlemeci destek olarak adlandırabileceğimiz yenilikçi bir finansal mekanizma getiriyor. Hükümet, entegrasyon ne kadar derin ve ortak olarak gerçekleştirilen görevlerin kapsamı ne kadar genişse, birliğin sakinler vergi gelirlerindeki payının o kadar büyük olması gerektiği varsayımından yola çıkıyor. Tasarı, dört belirgin entegrasyon eşiği tanımlıyor. Bunlardan her birine ulaşmak, gelir göstergesinde kademeli bir artışla sonuçlanacak, bu da yerel özerklik birimlerinin yetkilerinin bir kısmını ortak yapının lehine bırakması için gerçek bir teşvik oluşturuyor. Bu finansal pragmatizm, ortak yatırımlar için kaynak eksikliğinde sıkça bozulan mevcut işbirliğine karşı etkili bir çare olmalı.
Bütçe açısından reforma, organizasyon aşamasında geçici destek de öngörüyor. Valiler, 200.000 zł tutarındaki bir “birlik başlangıç” adlı hibe vermek için yetkilendirilecek ve yeni ofisler için Devlet Varlıklarını ücretsiz olarak aktarabilecekler. Aynı zamanda yasa, araçsal bir karaktere sahip – karmaşık yeni bir bürokrasinin oluşturulmasını zorunlu kılmıyor. Bunun yerine, mevcut belediyel şirketleri veya bütçe kuruluşlarının devralınmasını ve konsolide edilmesini sağlayarak uzun vadeli ölçek etkisiyle tasarruf getirmeyi hedefliyor.
Vatandaşlar için Yararlar
Gelişme birliğinin kurulması, özellikle işe veya okula giderken her gün belediye sınırlarını aşan vatandaşlar için faydalar getirecek. Beklenen etki, kamu hizmeti standartlarının birleştirilmesi – tüm birleşik alan için ortak biletten, yerel işgücü piyasasına uygun tutarlı eğitim politikasına kadar. Reform, ayrıca şehir merkezi dışında yaşayanların kentsel altyapıyı koruma maliyetlerini eşitsizce hissetmelerinden kaynaklanan yıllarca süren bölgesel çatışmaları sona erdirme şansına da sahip.
Kaynak : GazetaPrawna
